Mindfulness in het museum – Kunst verrijkt, raakt, roert

Voor het Centrum voor Mindfulness Mindful Leven schreef ik de volgende Blog over mindfulness in het museum.

Mindfulness­trainer Jolien Posthumus brengt mindfulness naar musea. Ze is ervan overtuigd dat op een mindfulle manier naar kunst kijken een scala aan mogelijkheden biedt voor zowel de beoefening van mindfulness als het kijken naar kunst. 

Ik sta in het Van Gogh museum voor Portret van Vincent, één van de zelfportretten van Vincent van Gogh, en kijk de schilder in zijn ogen. Ik meen iets te herkennen: een opmerkzame blik, voorzichtig en toch aanwezig. De rossige haren steken af bij de bruine, grijze en groenen tonen in het werk. De kleuren verwarmen me. Het gezicht van Vincent lijkt rustiger en lichter dan toen ik een vorige keer voor hem stond.

Dan merk ik mijn eigen warme wangen en hoge hartslag op. Vanavond gaan we hier, in deze zaal, dineren met een groep genodigden. In mijn hoofd zeg ik tegen Vincent: “We zullen goed op je werken passen”.

Terwijl ik daar zo sta, komt er ook een ander gevoel op: dat ik dit diner weer tot in de puntjes verzorgd wil hebben. Heb ik aan alles gedacht? Heb ik dit goed afgestemd, dat goed nagekeken?

Ja… daar komt mijn eigen perfectionisme weer om de hoek. Ik herken het. En weet wat me te doen staat. Ik breng mijn aandacht naar mijn adem en volg hem door mijn lichaam naar mijn voeten. Dat doe ik aantal keer. Ik voel mijn voeten op de vloer, en de ruis van enthousiasme en spanning door mijn lichaam gaan.

Door mezelf uit te nodigen met een beginners-mind aanwezig te zijn, merkte ik ook andere dingen op.

Als mindfulness­trainer organiseer ik al een paar jaar workshops in musea. Door niet zozeer op een ‘kunsthistorische’ manier, maar juist met open aandacht, op een mindfulle manier naar kunst te kijken, kun je veel leren over je lichaam, je emoties en gedachten. Daarmee kun je spannende dingen tegenkomen. Niet alleen zoals in de ervaring hierboven, ‘warme’ of ‘perfectionistische’ gevoelens, maar ook weerstand of boosheid.

Zo stond ik ooit in het Museo d’Arte Moderna in het Italiaanse Bologna oog in oog met Ipotesi Ultime van de Italiaanse informalistisch schilder Vasco Bendini. Tot dat moment was het een heerlijke dag geweest. Maar het werk van Bendini bezorgde me een vreemde sensatie die me direct in de weerstand drukte.

Mijn lichaam werd koud en ik voelde druk op mijn borst. Ik merkte mijn neiging om weg van het werk te bewegen. In plaats daarvan koos ik ervoor erbij te blijven en met open aandacht te kijken wat er gebeurde. Ik ging op een bankje voor het werk zitten en bleef kijken, met mijn aandacht bij gedachten, gevoelens en fysieke sensaties. Ik voelde de golfbeweging van de lijnen, de schaduwen en donkere dieptes op het doek door mijn eigen lichaam bewegen. Er waren oordelen als ‘lelijk’, ‘somber’, ‘teleurstelling’, ‘onveiligheid’ en ‘eenzaamheid’.

Daar, ter plekke, deed ik een 3 minuten ademruimte en opende vervolgens mijn ogen weer. Ik kon voelen dat het werk nog roerde en tegelijkertijd kon ik voelen dat ik was meebewogen met de golf van de ervaring, dat deze was veranderd. Door mezelf uit te nodigen met een beginners-mind aanwezig te zijn, merkte ik ook andere dingen op: dat een lijn die ik een eerste keer niet had gezien, me wat deed, me verbonden liet voelen.

Zowel mindfulness als kunst cultiveren onze Curiosity Quotiënt (CQ), onze nieuwsgierige intelligentie.

Door op een mindfulle manier naar kunst te kijken, gebeurt er iets met je. In mijn optiek is dat hetgeen dat mindfulness en musea kan verbinden. Zowel mindfulness als kunst cultiveren onze Curiosity Quotiënt (CQ), onze nieuwsgierige intelligentie. Het verhogen van ons CQ draagt bij aan ons welzijn; we kunnen beter omgaan met veranderingen, en complexe zaken. Wanneer je nieuwsgierig bent, wil je steeds nieuwe dingen ontdekken, onderzoeken en exploreren.

Van deelnemers die niet bekend zijn met mindfulness hoor ik vaak dat ze het bijzonder vinden om te zien hoe hun denkgeest meteen ‘aan de slag gaat’ als ze kijken naar kunst. Ook merken ze op dat wanneer ze een tijd naar hetzelfde werk kijken terwijl ze hier op een kundige wijze in begeleid worden, ze rustig worden en gedachten minder afdwalen naar eerder of toekomstige bezigheden.

De wetenschapsjournalist en natuurkundige, gespecialiseerd in hersenonderzoek, Mark Mieras, duidt dit als volgt:
“Wie zijn aandacht laat vangen in een fascinerende ervaring, is in het hier en nu. In de hersenschors weerhoudt het actienetwerk (waarneming, beweging, cognitie) het reflectienetwerk (herinnering, toekomstperspectief, zelfinterpretatie) ervan om actief te zijn; er is even geen capaciteit om na te denken over verleden en toekomst. Hierop berust ook het principe van mindfulness­trainingen.”

Voor een aantal musea in Nederland heb ik een Mindfulness Based programma ontwikkeld, vaak binnen een Health & Wellbeing programma. Afhankelijk van het museum werken we met de vaste collectie of met een tijdelijke tentoonstelling. Het kan zijn dat je de activiteit in je eentje beoefent maar bij voorkeur breng ik een groep samen zodat we na afloop over de oefening in gesprek kunnen gaan.

Het geeft mensen die bekend zijn met mindfulness een nieuwe manier om hun beoefening te cultiveren

Zo begeleidde ik in het Stedelijk Museum Alkmaar een workshop waar we voor openingstijd op zaal waren. We bekeken eerst met zijn allen hetzelfde werk, vervolgens kozen de deelnemers een eigen werk dat ze op mindfulle wijze bekeken. Daarna spraken we er met elkaar over. Het is een manier van cultuurparticipatie die bijdraagt aan zingeving en welbevinden. Het geeft mensen die bekend zijn met mindfulness een nieuwe manier om hun beoefening te cultiveren en laat mensen die nog geen ervaring met mindfulness hebben er op een bijzondere manier kennis mee maken.

Culturele instellingen zijn bij uitstek de plek die hiertoe uit kunnen nodigen. Een museale omgeving heeft een werking en invloed op de menselijke geest. Kunst biedt een ander perspectief, is geschiedenis, heden en toekomst, verbindt mensen, gemeenschappen, cultureen en werelddelen, het verrijkt, raakt, roert en daagt je uit.

Auteur: Jolien Posthumus, CVM-mindfulness­trainer, programmamaker en producent in de culturele sector. Jolien bundelt Mindfulness, Cultuur en Welzijn, o.a. door Mindfulness Based Programma’s te ontwikkelen voor culturele- en welzijnsinstellingen. Daarnaast is zij voorzitter van de Taskforce Diversiteit en Inclusie bij de beroepsvereniging VMBN.