Mindfulness en kunst kijken op recept

Wie regelmatig cultuur opsnuift ervaart dat het hun gevoel van welbevinden vergroot. Ook mindfulness in onze drukke wereld is actieve zelfzorg, een menselijke deugd! Het draagt actief bij aan onze kwaliteit van leven, zingeving en sociale participatie en maakt je creativiteit wakker! Kunst en Mindfulness laten je buiten de gebaande paden kijken.

Het Mauritshuis vroeg wetenschapsjournalist Mark Mieras om in kaart te brengen wat we weten over de invloed van schilderijen en de museale omgeving op de menselijke geest. Kan een museum bijdragen aan het welbevinden van patiënten? Of misschien zelfs wel aan hun genezing? En hoe pak je dat dan aan? Hoe werkt fascinatie? Wat gebeurt er met ons als we geroerd raken door een schilderij? En hoe kunnen we deze inzichten gebruiken om patiënten en hun mantelzorgers te steunen?

Het is een prachtig, helder en inspirerend artikel geworden. Hier deel ik met name door het stuk dat hij schreef over mindfulness en musea:

Mindful, minder piekeren
Fascinatie helpt ook om minder te piekeren. Piekeren is een vorm van dagdromen waarbij de hersenen aanhoudend verstrikt raken in een patroon van negatieve gedachten. Piekeren wordt in verband gebracht met de subgenuale prefrontale cortex
28 in onze hersenen, een centrum dat ook verhoogde activiteit toont bij verdriet.29 De piekeractiviteit neemt duidelijk af na fascinerende activiteiten.30

Dat werkt waarschijnlijk zo: wie zijn aandacht laat vangen in een fascineredende ervaring, is in het hier en nu. In de hersenschors weerhoudt het actienetwerk (waarneming, beweging, cognitie) het reflectienetwerk (herinnering, toekomstperspectief, zelfinterpretatie) ervan om actief te zijn; er is even geen capaciteit om na te denken over verleden en toekomst. Hierop berust ook het principe van mindfulnesstrainingen.31 Proefpersonen die leren om hun aandacht te richten op hun activiteiten, op hun lichaam of op een element in hun omgeving, piekeren daarna minder, hebben meer ruimte in hun werkgeheugen om informatie te combineren en zijn optimistischer.32

Een fascinerende omgeving helpt dus om mindful te zijn.33 En ook om mindful te blijven nadat de bron van fascinatie wordt weggenomen. Ook dat is te verklaren. Een mindful toestand gaat gepaard met genetische veranderingen die de hersenen onder andere in staat stellen om stressvolle ervaringen sneller te verwerken.34 Dergelijke epigenetische veranderingen (het aan- en uitschakelen van genen in een cel) zijn redelijk stabiel en kunnen langere tijd blijven bestaan. Toekomstig onderzoek zal moeten aantonen of dergelijke veranderingen inderdaad optreden bij mindful activiteiten in een museale omgeving. Dit ligt wel in de verwachting. Op mindfulness gebaseerde kunsttherapie heeft zijn waarde in de ziekenhuisomgeving al wel bewezen, onder andere bij kankerpatiënten.35,36,37

Zwaarmoedige en depressieve mensen piekeren niet alleen veel, ze hebben ook een gebrekkig associatievermogen38. Waarschijnlijk heeft dat met elkaar te maken. Doordat hun hersenen niet goed associëren ontbreekt bij deze mensen het vermogen om ervaringen en gedachten te verbinden en te verteren. Hun gedachten blijven in dezelfde groef hangen, waardoor ze gemakkelijk belanden in een ziekelijke tredmolen van zinloos tobben.

Blije, optimistische mensen kunnen van de ene in de andere gedachte overvloeien wanneer die gedachten eenzelfde context delen. Zij surfen over hun gedachten en verbinden die in een continue stroom: van het Meisje met de parel dat voor hen hangt, via de juwelier in het dorp naar de eigen trouwdag. Dat associëren doen we met behulp van drie centra die ingevouwen liggen tussen onze twee hersenhelften: de hippocampus, de precuneus en de mediale prefrontaalcortex.39 Bij depressieve mensen zie je hier inderdaad een abnormaal beeld van verminderde activiteit.40,41

Zwaarmoedigheid leidt dus tot gebrekkig associëren wat weer tot vaak en oeverloos gepieker leidt en dus tot nog meer angst en zwaarmoedigheid. Kun je die negatieve spiraal doorbreken door de flexibiliteit en het associëren te stimuleren, vragen onderzoekers zich af.42,43 De eerste experimenten wijzen er op dat dat inderdaad kan: oefeningen in flexibiliteit en associatie blijken inderdaad angst en somberte te verminderen.44,45

Schilderkunst doet bij uitstek een beroep op flexibiliteit en associatief vermogen. Wat je ziet is immers niet wat het lijkt. Glanzende juwelen en brokaat zijn in werkelijkheid kunstig opgebouwd uit verfkloddertjes. De voorstelling op het schilderij wordt dus door de hersenen geassocieerd.